TDK, alınıp satılabilen her türlü ticaret eşyasını “MAL” olarak tanımlar. Peki, alınıp satılabilen, kiralanıp çalıştırılabilen bu eşya bir İNSAN olursa? O insan adıyla, sanıyla, geçmişi ve varlığıyla değil de piyasadaki ederiyle tanımlanırsa? Böyle bir durumda “İnsan Kaçakçılığı” sadece araçların kasalarında değil, insanların zihinlerinde de karşılığını bulmuş olur.
Fransız filozof Michel Foucault, “normal” olanın iktidar tarafından belirlendiğini, kayıt altına alındığını, sınıflandırıldığını ve teşhir edildiğini söyler. İktidar bunu sadece görünen yasalarıyla değil, zihinlere ilmek ilmek işleyerek yapar.
Bugün birçok modern hayvanat bahçesi koruma ve rehabilitasyon amacı taşır. Adımımızı attığımızda; tabelalar, uyarılar ve bilgilendirme panoları ile önce düzeni, ardından hayvanları görürüz. Bizler bu ortamı gelişim ve eğitim olarak nitelendiririz; ancak orayı Foucault ile geziyor olsaydık, bize muhtemelen şu soruyu sorardı: “Bir canlıyı tanımak ve korumak ile onu yönetmek arasındaki sınır nerede başlar, nerede biter?” Çünkü bu ışıltılı panoların arkasında karanlık bir tarih uzanmaktadır.
İlk hayvanat bahçeleri, kralların uzak diyarlardan getirttikleri hayvanları sergilemesiyle başladı. Amaç, güçlerinin ve sınırlarının nerelere ulaştığını göstermekti. Zamanla bu hayvanlar arenalarda birer eğlence nesnesine dönüştürüldü. Sömürgecilik yayıldıkça, uzak diyarlardan getirilip kafeslere konulanlar sadece hayvanlar olmadı; insanlardı. Afrikalılar, Amazon yerlileri, İnuitler ve Filipinliler; Paris, Londra, Brüksel gibi pek çok Avrupa şehrindeki büyük fuarlarda sergilendi. Panolarda artık bu insanların nasıl yaşadıkları ve neler yedikleri sıralanıyordu. Avrupalılar, bu “İnsanat Bahçeleri”nde kendilerine benzemeyen “öteki” insanları izliyordu. Bakışlar uzadıkça bakanlar duyarsızlaşıyor, bakılanlar ise insanlıktan çıkıp nesneleşiyordu. Metal kafeslerin yerini artık bakışlar ve önyargılar almıştı.
Uzun yıllar süren bu akıl dışı uygulamanın vardığı noktalar, başka yazıların konusu olacak kadar geniş ve önemlidir. 30 Temmuz, Dünya İnsan Ticaretiyle Mücadele Günü olarak belirlenmiş ve birçok sivil toplum kuruluşu tarafından destekleniyor olsa da ne yazık ki henüz etkin bir engelleme sağlanamamıştır. Dünün “insanat bahçeleri”, bugün güç sahiplerinin adalarında veya malikanelerinde varlığını sürdürmeye devam etmektedir.
Sömürge dönemi ile modern çağ insan kaçakçılığı farklı olgular olsa da tek bir ortak noktada buluşur: Bir insanın nesneye veya mala dönüştürülmesi. Bu nedenle zaman ve mekânlar değişse de asıl sorun sadece suç örgütleri değil; insanı, onun kimliğini ve emeğini metalaştıran zihniyettir. Çarpık alma-verme dengeleri sonucunda adalarda, malikanelerde ve bodrumlarda kimliğini kaybedenlerin karşısında, bizler de vicdanımızı kaybederiz.
Belki de en etkili mücadele yöntemi, sınırları korumanın da ötesine geçerek insana –sadece “var olduğu” için– kimliği ve geçmişi olan bir değer olarak bakmayı öğrenmektir. Bir insanı mahkûm etmek için zincirlerin gereksiz kaldığı çağımızda medeniyet; teknolojiyle donatılmış devasa binalardan ibaret değildir. Medeniyet; konuşamayan bir hayvana, yabancı bir göçmene, yoksul bir işçiye, çocuğa, kadına ve yaşlıya nasıl davrandığımız, onları ne kadar güvende yaşatabildiğimizdir.
Alman Protestan teolog ve doktor Albert Schweitzer “Yaşama duyulan saygı, bütün ahlakın temelidir.” diyerek reçetemizi belirler.
Yaşama saygı ve Sevgi’yle kalın…